Psiholog u penološkom tretmanu (Kesar Sandra, dipl. psiholog, KPZ Bijeljina)

Uvod

Polazeći od osnovnih principa izvršenja krivičnih sankcija, koji su izloženi u svakom udžbeniku penologije, nemoguće je ne uočiti uticaj psihologije na razvoj svremenih penoloških shvatanja.

Princip humanosti, kao jedan od univerzalnih principa u sistemu izvršenja krivičnih sankcija, podrazumjeva da se cjelokupni proces resocijalizacije zasniva na uvažavanju vrijednosti čovjeka i njegove ličnosti kao osnovne vrjednosti i direktno je povezan sa shvatanjima humanističke psihologije.  Humanisti polaze od predpostavke da ličnost  nikada ne može u podpunosti da izgubi sve ono što je   čini čovjekom. Naime, u osnovi humanističkog shvatanja  ljudska priroda je pozitivna,  ali neodgovarajući uslovi sredine sputavaju razvoj pozitivnih, ljudskih osobina, spriječavaju razvoj ljudskih mogučnosti što dovodi do frustracije i destruktivnosti i može usloviti socijalno neprihvatljivo ponašanje, sa kojim se mi susrećemo u svakodnevnom radu.

Svaki pojedinac je jedinstvena i neponovljiva pojava i od toga se polazi u procesu resocijalizacije gdje se   principu humanosti pridružuje  princip individualizacije  (idiografski psihološki pristup), koji u svakom pojedincu trži pojedinačno i neponovljivo. Boravak u kazneno – popravnim ustanovama treba omogućiti svakom pojedinačnom osuđenom licu mogučnost da se ispolji i potvrdi kao ličnost. Potrebno je vršiti svjestan i cjelovit razvoj ljudske ličnosti, razvijati pozitivnu sliku o sebi, osjećaj vrijednosti i sposobnosti, razvijati osjećaj da su sastavni dio društva i sl. Pažnja treba da je usmjerena na razvoj pozitivnih, uzajamnih humanih odnosa i iskrenu međusobnu komunikaciju u kojoj se konflikti rješavaju na konstruktivan način.

Osuđenik treba da shvati značaj ličnih vrijednosti i treba mu pomoći da razvije pozitivan odnos prema sebi i drugim ljudima u zajednici.

Tokom boravka u ustanovi, osuđeni treba da izrazi sebe, izgradi pozitivan lični identitet, jer je ličnost u stalnoj potrazi za vrijednostima i smislom, a način te potrage  formira lični identitet,. novi sistem vrijednosti, nove poglede na život i na društvo.

Prema humanistički orjentisanim shvatanjima to nije nemoguće, jer  upravo ovaj psihološki pravac daje primarni značaj problemima morala i ljudskih vrijednosti, govori o vrijednostima zanemarenog čovjeka koji je zbog nepovoljnog uticaja okoline spriječen da ostvari svoje ljudske vrijednosti.

Da bi ljudsko biće moglo da procvjeta, potreban mu je odgovarajući podsticajni društveni okvir. Vođene humanističkim načelom, kazneno popravne ustanove trebaju da budu ustanove koje podržavaju razvoj ličnosti.

Psiholog kao predstavnik jedne humane nauke, treba da kroz svoje učešće u penalnom tretmanu, pruži  doprinos  u ovom procesu, procesu razvoja pozitivnih osobina ličnosti osuđenih lica, na taj način što se praktično bavi proučavanjem ponašanja osuđenika po dolaska u kazneni zavod, a u sklopu prijemnog odjeljenja i tokom penološkog tretmana.

Najvažniji  zadaci psihologa u penološkom tretmanu su: ispitivanje psiholoških osobina ličnosti osuđenih, prognoza ponašanja, učešće u izradi prijedloga tretmana, učešće u prevaspitnom radu osuđenih, evaluacija tretmana.

 

Ispitivanje psiholoških osobina ličnosti

 

Čini početni stepen u procesu individualizacije na kome se baziraju naknadne faze primjene odgovarajućih oblika tretmana.

Da bi se upoznala ličnost i njene osobine mogu se primjenjivati mnogi postupci i tehnike ispitivanja ličnosti i njenih osobina ili dati dijagnoza ličnosti. Po pravilu je neophodno koristiti više postupaka, jer je ličnost veoma složena pojava i zbog toga veoma teška za ispitivanje. U psihološkoj praksi se najčešće koriste intervjui, upitnici ili inventari ličnosti, testovi za ispitivanje inteligencije, projektivne tehnike.

Zbog prednosti i nedostataka pojedinih metoda i tehnika, psihološka procjena ličnosti se uglavnom vrši primjenom baterije testova, koja u sebi obično sadrži opservaciju i intervju, test sposobnosti, test ličnosti i projektivnu tehnika. Dobijeni rezulatati se tada mogu međusobno dopuljavati i korigovati da bi se dobila što tačnija slika ličnosti koju ispitujemo.

Cilj psihološkog ispitivanja ličnost u sklolu prijemnog odjeljenja jeste odkrivanje osobina u samoj strukturi ličnosti koje su dovele do socijalno neprihvatljivog ponašanja, pri čemu se akcenat stavlja na voljnu, karakternu, emocionalnu  i intelektualnu  stranu ličnosti ali i na motivaciju.

Voljna strana ličnosti se odnosi na svojstva čovjeka da može da vrši izbor. Voljna radnja  postoji kada postoji doživljaj potrebe, cilj kojem se teži i nastojanje da se cilj ostvari.  Direktno je povezana sa karakterom, tj. moralnom stranom ličnosti. Karakterne crte su osobine kojima se izražava volja i predstavljaju moralane principe osobe.

Motivi su unutrašnji pokretači ponašanja, koji aktiviraju, usmjeravaju i održavaju ponašanja.

Intelektualne sposobnosti se odnose na stepen razvijenosti pojedinih sposobnosti. Utiče na formiranje drugih osobina ličnosti npr. niskointeligentni ne mogu biti lukavi, razboriti, inteligentni i ne inteligentni različito manifestuju agresivnost i želju za moći.

Emocija se može shvatiti kao osnovna sila koja napaja energijom svaku akciju. Ona u izvjesnom stepenu postoji u svakoj životnoj situaciji.

Psiholog u penologiji dakle istražuje takozvane endogene faktore tj. uticaj ličnih osobina i njihovu povezanost sa ponašanjima koja uslovljavaju socijalno neprihvatljivo ponašanje.

U nekim slučajevima se radi i dijagnostikovanje, jer se među počiniteljim krivičnih djela sreću i osobe koje mogu da boluju od ozbiljnih mentalnih poremečaja. Takve osobe zahtjevaju poseban tretman i vrlo je značajno rano prepoznavanje eventualnog duševnog poremećaja.

Ispitivanje ličnosti osuđenog je složena problematika i zahtjeva timski i interdisciplinarni pristup. Zbog toga je psiholog u sklopu prijemnog odjeljenja ravnopravni član tima kojeg čine ljudi različitih stručnih profila (pedagog, socijalni radnik, ljekar) čija međusobna sardnja omogućava svestrano sagledavanje psiholoških, pedagoških, socijalnih i zdravstvenih aspekata.

 

Prognoza ponašanja

 

u penološkoj psihologiji se odnose na prdviđanje ponašanja osuđenog lica tokom izdržavanja kazne zatvora, a vrši se prije svega na osnovu prikupljenih podataka koji se odnose na osobine ličnosti ali i na obuhvatnom poznavanju svega što se odigralo u prošlosti, a što je od značaja za prognozu koju dajemo. Isto tako, u obzir se uzima sve što je aktuelno u vezi ponašanja i osobina ličnosti, a što se dešava u sadašnjosti. Dobra prognoza ponašanja se zasniva na dobrom ili podpunom poznavanju prirode onoga što se predviđa.

Dakle, na osnovu što obuhvatnijih saznanja u vezi sa osobinama ličnosti i ponašanjima koja se odnose na prošlost i sadašnjost, vrši se predviđanje budućeg ponašanja tj. ponašanja tokom izdržavanja kazne zatvora.

Stepen uspješnosti psihološke predikcije zavisi od oblasti predviđanja, dužine vremenskog roka kao i od toga da li se predviđanje vrši za individualno ili grupno ponašanje.

Najpouzdanija su predviđanja ponašanja koja su povezana sa intelektualnim postignućima, a najmanje pouzdana u oblasti emocionalnog ponašanja. Predikcije su pouzdanije na krači vremenski rok nego na duži. Izvjesnija su predviđanja ponašanja grupe nego individualnog ponašanja.

 

Prijedlog tretmana i učešće u prevaspitnom radu

 

Psiholog na osnovu prikupljenih podataka, a u vezi sa eksploracijom i predikcijom ponašanja ličnosti uzima aktivno učešće u izradi prijedloga tretmana. Pod tretmanom se podrazumjevaju svi oblici prevaspitnih formi rada u zatvorskim uslovima i u postupku resocijalizacije.

Psihološki posmatrano tretman osuđenih lica treba da bude usmjeren na  podsticanje i razvijanje pozitivnih osobina ličnosti koje su tokom kriminalnog razvoja potisnute i zaboravljene.

Tretman treba da bude orjentisan na:

Sticanje i razvijanje osjećaja povjerenja i prihvačenost

Prvi korak je da osuđeni shvati da je sam odgovoran za svoje ponašanje. Neophodno je da tretman bude zasnovan na međusobnom povjerenju jer bez povjernjea i međusobnog prihvatanja nije moguće vršiti korigovanje ponašanja.

Tretman je svakako problematičan ukoliko izostaje povjerenje, kada osuđeni ne vjeruje nikome, a posebno ne formalnom sistemu, što je čest slučaj posebno kod onih osoba kod kojih su u manjem ili večem stepenu prisutne paranoidne crte ličnosti.

U vezi sa razvojem povjerenja je razvijanje osjećaja sigurnosti i zaštićenosti koji osuđeni trebaju da izgrađuju tokom tretmana. Na osnovu podataka iz prakse može se reči da veliki broj osuđenih na izdržavanje kazne zatvora dolazi sa osjećajem ugroženosti od strane socijalne sredine. Neki od njih su imali prave opasnosti tokom života pa su sebe strulturirali na način nepovjerljivosti u ljude. Tokom tretmana je važno da osuđeni razvijaju pozitivnu sliku o sebi koja uključuje osjećaj sigurnosti, kao i osjećaj da su sastavni dio društva

U vezi sa osjećajem sigurnosti je i osjećaj prihvatanja drugog. Tokom tretman osuđenih, vrlo često se uočavaju osobine koje upućuju na postojanje problema sa bliskošću , osuđeni su skloni interpretacijama ugrožavanja po sebe i hipersenzitivni su (pretjerano osjetljivi). Socijalne stimuluse redefinišu, mjenjaju im značenje i pronalaze tzv. ego referentne ideje tj, ponašanja drugih ljudi neopravdano dovode u vezu sa samim sobom tumačeći ih kao nedobronamjerna. Razvijanjem osjećaja povjerenja redukuju se ove tendencije. Ukoliko se ne tretiraju, mogu nepovoljno da se odraze na cjelokupni ishod tretmana.

Razvoj vještine komunikacije

je jedna od bitnijih socijalnih vještina koju osuđeni trebaju da usvoje tokom tretmana. Bilo da se radi o ekstravertnim osobama koje lako i brzo uspostavljaju kontakte, vole da su u centru pažnje ili se radi o introvertnim osobama koje su povučene, sklone oklijevanju sa dominantnim odbranbenim stavom, podaci iz prakse ukazuju na činjenicu da vještina konstruktivne komunikacije često izostaje, a socijalni odnosi karakteristični za osuđena lica nose obilježje infantilnog društvenog ponašanja i oslabljenog adekvatnog kontakta sa društvenom realnošću. Nerjetko je da  osuđeni, posebno inteligentniji, sa izraženijim socijalno devijantnim crtama ličnosti, imaju dobro izgrađenu „socijalnu fasadu“ koja se ogleda kroz tendenciju ka socijalnom šarmiranju sagovornika, a u čijoj osnovi stoji tendencija ka manipulaciji, a u cilju ostvarivanja sopstvene dobiti.

Vještina komunikacije je značajna jer se kroz nju mogu podsticati i usvajti pozitivni obrazci ponašanja i pozitivne osobine ličnosti, a čini temelj uspjšnih socijalnih odnosa, koji kod osuđenih vrlo često predstavljaju zonu konflikta.

Emocijonalna kontrola –  stabilnost – nestabilnost

Osuđena lica veoma često pokazuju znakove izostanka adekvatne emocionalne kontrole svoga ponašanja koje se može manifestovati na različite načine od emocionalne preosjetljivosti u vidu ne primjerenog, snažnog emocionalnog reagovanj sa brzim i lakim emocionalnim uzbuđivanjem bez pravog razloga, preko emocionalne labilnosti tj. sklonosti ka lakom gubljenju emocionalne ravnoteže do emocionalne nezrelosti sa infantilnim emocionalnim ponašanjima u vidu egcentrizma i emocionalne zavisnosti koja se manifestuje u pretjeranom emocionalnom oslanjanju na neku drugu osobu.

Tokom tretmana je značajno raditi na uspostavljanju što adekvatnije emocionalna kontrole ponašanja,  koja se odnosi na sposobnost upravljanja, obuzdavanja i prilagođljvanja vlastitih emocija u skladu sa zahtjevima realnosti, usvjenim vrjednostima i društvenim normama.

Jedan od načina rada na uspostavljanju adekvatne emocionalne kontrole se može realizovati kroz rad na realnom doživljaju lučnih konflikta. Boravak u ustanovi vrlo često može da bude izvor konfliktnih situacija, a posebno zbog deprivacije sa kojom se osuđena lica suočavaju. Deprivacijom osuđeni bivaju lišeni važnih stavki koje utiču na održavnje lične stabilnosti što može dovesti do stanja frustracije, jer lišavanjem slobode dolazi do osujećavanja zadovoljenja motiva.

Psihološki posmatrano neki od motiva koji su osujećenim tokom boravka u ustanovi osujećeni su pored ne mogućnosti ostvarivanja heteroseksualnih odnosa i  potreba za sigurnošću, odnosno predvidljivost događaja u bližoj i daljoj   budučnosti, potreba za pripadanjem i ljubavlju (privrženost, odanost i ljubav u odnosu sa dr. osobom, ali i  potreba za poštovanjem i samopoštovanjem koja se odnosi na sliku o sebi koja se stvara na osnovu interakcije sa drugim ljudima.

U zatvorskoj sredini osuđena lica se vrlo često suočavaju sa osjećajima koja se odnose na gubitak povjerenja ljudi i odbacivanje od strane socijalne sredine. Gubitak slobode donosi izmjenjen doživljaj samoga sebe koji nerjetko biva pračen gubitkom radnog mjesta ali i raspadima porodice.

S toga je tokom tretmana sa osuđenim licima neophodno raditi na svjesnom i realističkom načinu reagovanju na lične konflikte, a u cilju prevazilaženja  konfliktnih situacija i negativnih posljedica koje mogu imati  po psihičko zdravlje pojedinca

Posmatrajuči tretman osuđenih lica jasno je da on treba da bude  orjentisan na usvajanje zrelijih oblika ponašanja, kroz tretman se treba težiti da osuđeni prihvate sebe, druge i realnost onakvu kakva jeste

Odlike zrele ličnosti koje treba podsticati tokom tretman su:

– Intelektalna zrelost (kognitivne sposobnosti, „oslanjanje“ na mišljenje)

– Emocionalna zrelost (sposobnost adekvatnog emocionalnog reagovanja)

– Socijalno – konativna zrelost (sposobnost da se uloži napor da se postigne cilj i ispoštuju drugi ljudi)

– Moralna zrelost (prihvatanje društveno prihvatljivih moralnih principa)

 

Evaluacija tretmana

 

Tokom tretmana psiholog učestvuje u evaluaciji tretmana na način da procjenjuje nivo dostignuća u procesu resocijalizacije. Psiholog je u največoj mjeri orjentisan na pračenje promjena u ličnosti zatvorenika koja se manifestuju kroz konkretna ponašanja tokom tretmana.

Neki od indikatora stepena resocijalizacije, a koji su pokazatelji pozitivnih promjena u ponašanju su:

– osuđeni je svjestan svojih krimogenih postupaka, ima objektivan stav prema krivičnom djelu

– prihvata odgovornost za svoje socijalno neprilagođeno ponašanje , što ukazuje na smanjenu mogučnost recidiva

– stav o vrjednosti tretmana koji se prema njemu primjenjuje je pozitivan

– poštovanje kućnog reda je na očekivanom nivou

– zadovoljan je uslovima i odnosima u zatvoru

– radno je angažovan i spreman je za dodatna radna angažovanja u cilju promjene klasifikacione grupe

– spreman je da svojim ponašanjem unapređuje uslove koji vladaju u KPZ-u

– spreman je za obrazovanje i stručno usavršavnje

– odustvo novih krivičnih djela

Navedeni indikatori ukazuju na postojanje pozitivnih osobina ličnosti što je indikator usvajanje zrelijih oblika ponašanja, kao što su realan doživljaj ličnih konflikata, zrelije socijalni odnosi, podizanje nivoa frustracione tolerancije…

Kada se govori o evaluaciji od velikog je značaja jasno utvrditi standarde na osnovu kojih se vrši procjena.

 

Zaključak

 

Na osnovu svega navedenog, može se reči  da je jedan od važnijih zadataka psihologa u KP ustanovi, rad na humanizaciji i demokratizaciji odnosa, kroz razvijanje pozitivne psihosocijalne klime i uspostavljanje povjerenja između zatvorenika i osoblja.

Međutim, rad u praksi pokazuje da postoji određeni dio opšte populacije, kojoj je asocijalno ponašanje postalo relativno trajni stil života. U takvim slučajevima se radi o duboko ukorjenjenim i trajnim obrascima ponašanja, koja se manifestuju kroz trajniju formu neprilagođenosti datim društvenim prilikama. Takve osobe su sklone vršenju nasilja nad pravima drugih, impulsivne su, nepromišljene, a nakon ispoljavanja agresivnosti ne pokazuju nikakve znakove kajanja.

Uglavnom su  povratnici u vršenju krivičnih dijela  i rad sa njima zahtjeva dodatno ulaganje napora  i svakako da predstavljaju izazov za sve zaposlene koji su uključeni u njihov tretman.

Vođeni humanističkim idejama da je ljudska priroda pozitivna, zaposleni u KP ustanovama moraju biti optimisti i pružiti jednaku šansu za razvoj ličnosti svim licima na izdržavanju kazne zatvora.

 

Autor članka: Kesar Sandra, dipl. psiholog, KPZ Bijeljina